Psikolojik Danışmanlık İçin NACE Kodu Nedir? Sosyal Eşitsizlikler, Toplumsal Cinsiyet ve Ruh Sağlığı Üzerine Bir Forum Yazısı
Psikolojik Danışmanlık İçin NACE Kodu Nedir?
Psikolojik danışmanlık hizmeti vermek isteyen birinin karşısına çıkan ilk teknik sorulardan biri genellikle “Hangi NACE kodunu kullanmalıyım?” oluyor. Fakat bu soru yalnızca şirket kuruluşu, vergi kaydı ya da faaliyet alanının tanımlanmasıyla ilgili değil. Bir mesleğin hangi kategori altında tanımlandığı, o mesleğin toplumdaki konumuyla ve insanların ruh sağlığı hizmetlerine nasıl erişebildiğiyle de bağlantılı.
Türkiye’de psikolojik danışmanlık hizmetleri açısından kullanılan NACE kodu 86.90.14 olarak karşımıza çıkıyor. Bu kod, “tıp doktorları dışında yetkili kişilerce sağlanan akıl sağlığı hizmetleri” başlığı altında yer alıyor ve psikolog, psikoterapist, psikanalist ve psikolojik danışmanlar tarafından sağlanan hastane dışı hizmetleri kapsıyor. İstanbul Ticaret Odası’nın NACE kodu listesinde de 86.90.14 bu kapsamla tanımlanmış durumda.
Burada önemli bir ayrıntı var: NACE kodu, tek başına bir kişinin mesleki yetkisini belirleyen belge değildir. Faaliyetin doğru sınıflandırılması ile mesleği icra etmeye ilişkin eğitim, unvan, mevzuat ve diğer yasal koşullar birbirinden farklı konulardır. Dolayısıyla işletme kuruluşunda 86.90.14 kodunun kullanılması, “bu kodu seçen herkes psikolojik danışmanlık yapabilir” şeklinde yorumlanmamalıdır.
Peki bu teknik bilginin toplumsal cinsiyet, sınıf ve ırk gibi konularla ne ilgisi var?
Aslında oldukça fazla.
NACE Kodu Bir Etiket Gibi Görünse de Arkasında İnsanların Hayatları Var
Ruh sağlığı hizmetlerini yalnızca bireyin kişisel problemi olarak ele almak kolaydır. “Kaygısı var, terapi alsın”, “depresyondaysa psikoloğa gitsin”, “stresini yönetmeyi öğrensin” dediğimizde meselenin önemli bir kısmını kaçırabiliriz.
Dünya Sağlık Örgütü, ruh sağlığının insanların doğduğu, büyüdüğü, eğitim aldığı, çalıştığı, yaşadığı ve yaşlandığı sosyal ve ekonomik koşullardan güçlü biçimde etkilendiğini vurguluyor. Gelir, eğitim, barınma, çalışma koşulları, sosyal koruma ve toplumsal güç dağılımındaki eşitsizlikler ruh sağlığı üzerinde doğrudan veya dolaylı sonuçlar yaratabiliyor.
Örneğin düşük gelirli bir kişinin yaşadığı kaygıyı yalnızca “olumsuz düşünceleri” üzerinden değerlendirmek ne kadar yeterlidir?
Kirasını ödemekte zorlanan, güvencesiz çalışan, işini kaybetme korkusu yaşayan, çocuğunun bakım masraflarını karşılayamayan bir insanın sürekli kaygılı olması yalnızca bireysel bir bilişsel problem olmayabilir. Elbette psikolojik süreçler önemlidir; ancak kişinin içinde bulunduğu ekonomik yapı da dikkate alınmalıdır.
Bu nedenle psikolojik danışmanlık hizmetinin NACE kodu teknik olarak 86.90.14 olabilir; fakat danışmanlık pratiğinin kendisi toplumdan bağımsız değildir.
Kadınların Deneyimini “Kişisel Hassasiyet” Diye Küçümsememek
Kadınların ruh sağlığı deneyimleri konuşulurken dikkat edilmesi gereken en önemli noktalardan biri, kadınları tek bir deneyim grubuna indirgememektir.
Her kadın aynı toplumsal baskıyı yaşamaz. Ekonomik gücü yüksek bir kadının deneyimiyle düşük gelirli, göçmen, engelli, kırsal bölgede yaşayan veya bakım emeği yükü ağır olan bir kadının deneyimi birbirinden oldukça farklı olabilir.
Toplumsal cinsiyet normları kadınların hayatını farklı biçimlerde etkileyebilir. Ev içi bakım sorumluluğunun daha çok kadınlara yüklenmesi, iş yaşamında ayrımcılık, ekonomik bağımlılık, toplumsal şiddet, beden algısı baskısı veya “iyi anne”, “iyi eş”, “fedakâr kadın” gibi roller kişinin ruhsal yükünü artırabilir.
Dünya Sağlık Örgütü de toplumsal cinsiyetin sağlık üzerinde etkili olduğunu ve cinsiyet eşitsizliğinin etnik köken, sosyoekonomik durum, engellilik, yaş, göçmenlik ve başka faktörlerle kesişebildiğini belirtiyor. Bu kesişim “intersectionality” yani kesişimsellik kavramıyla açıklanıyor.
Bu nedenle bir kadın danışanın “çok yoruldum” demesi üzerine yalnızca zaman yönetimi önerileri sunmak yeterli olmayabilir.
Belki sorun, aynı anda hem ücretli çalışıp hem çocuk bakımını üstlenmesi, yaşlı bir aile üyesine bakması ve ev işlerinin büyük bölümünü yürütmesidir.
Belki işyerinde cinsiyeti nedeniyle terfi alamıyordur.
Belki ekonomik olarak eşine bağımlıdır ve bu nedenle ilişkide yaşadığı sorunlara rağmen ayrılmayı göze alamıyordur.
Belki de tüm bunların üzerine bir de “güçlü kadın olmalıyım” baskısı taşıyordur.
Burada empati, kişinin yaşadığını yalnızca “duygusal bir mesele” olarak değil, sosyal bağlamı içinde anlamaya çalışmayı gerektirir.
Erkeklerin Ruh Sağlığında “Çözüm Bulmalıyım” Baskısı
Erkeklerin deneyimlerini konuşurken de aynı dikkat gerekiyor. “Erkekler duygularını paylaşmaz” veya “erkekler çözüm odaklıdır” gibi genellemeler açıklayıcı olmaktan çok sınırlayıcı olabilir.
Bazı erkekler gerçekten de yardım ararken doğrudan çözüm talep edebilir. “Ne yapmam gerekiyor?”, “Bunu nasıl düzeltebilirim?” veya “Bana bir yol haritası verin” demeleri mümkündür. Fakat bunun nedenini yalnızca kişilik özellikleriyle açıklamak doğru olmayabilir.
Toplumun erkeklerden beklediği güç, dayanıklılık, ekonomik başarı ve kontrol sahibi olma rolleri, yardım istemeyi zorlaştırabilir. “Güçlü erkek yardım istemez” mesajı çocukluktan itibaren öğrenildiğinde kişi psikolojik destek aramayı başarısızlık gibi görebilir.
Dünya Sağlık Örgütü de erkeklerin sağlık deneyimlerinde toplumsal cinsiyet normlarının, gelir düzeyinin, eğitim durumunun ve etnik veya göçmen statüsünün birlikte etkili olabileceğine dikkat çekiyor.
Dolayısıyla bazı erkek danışanların çözüm odaklı yaklaşımını küçümsemek yerine bu yaklaşımı danışmanlık sürecine dahil etmek daha anlamlı olabilir.
“Ne yapmalıyım?” sorusunun arkasında bazen “Kontrolü tekrar nasıl hissedebilirim?” ihtiyacı bulunabilir.
Bu noktada çözüm odaklı yaklaşım ile duygusal farkındalık birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir.
Sınıf Farkı Terapi Odasına Nasıl Giriyor?
Psikolojik danışmanlık hizmetlerinin en önemli tartışmalarından biri de ekonomik erişimdir.
Bir danışanın haftada bir terapiye düzenli biçimde devam edebilmesi, yalnızca terapi istemesine bağlı değildir. Seans ücretleri, ulaşım masrafı, çalışma saatleri, çocuk bakımı, izin alma imkânı ve sağlık sistemindeki hizmetlere erişim gibi unsurlar da belirleyicidir.
Amerikan Psikoloji Derneği sosyoekonomik statüyü yalnızca gelirle sınırlamıyor; eğitim, mesleki statü, yaşam kalitesi ve toplumun sunduğu fırsatlarla birlikte ele alıyor ve sosyoekonomik durumun çok sayıda psikolojik sonuçla ilişkili olduğunu belirtiyor.
Bu nedenle “Terapiye neden gelmedi?” sorusu bazen yanlış sorudur.
Doğru soru “Bu kişinin terapiye düzenli devam edebilmesinin önündeki ekonomik ve sosyal engeller neler?” olabilir.
Araştırmalar da makro düzeydeki sosyal politikaların ruh sağlığı eşitsizlikleriyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Sistematik bir incelemede daha kapsayıcı sosyal refah politikalarının özellikle kadınlarda daha iyi ruh sağlığı sonuçları ve daha düşük toplumsal cinsiyet eşitsizlikleriyle ilişkili olduğu; kemer sıkma politikalarının ise ruh sağlığını kötüleştirebildiği ve eşitsizlikleri artırabildiği bildirildi.
Bu bize önemli bir şey söylüyor: Bazen danışanın psikolojik sıkıntısını azaltmak için yalnızca bireyin düşüncelerine değil, içinde yaşadığı koşullara da bakmak gerekiyor.
Psikolojik Danışmanlık İçin NACE Kodu Nedir?
Psikolojik danışmanlık hizmeti vermek isteyen birinin karşısına çıkan ilk teknik sorulardan biri genellikle “Hangi NACE kodunu kullanmalıyım?” oluyor. Fakat bu soru yalnızca şirket kuruluşu, vergi kaydı ya da faaliyet alanının tanımlanmasıyla ilgili değil. Bir mesleğin hangi kategori altında tanımlandığı, o mesleğin toplumdaki konumuyla ve insanların ruh sağlığı hizmetlerine nasıl erişebildiğiyle de bağlantılı.
Türkiye’de psikolojik danışmanlık hizmetleri açısından kullanılan NACE kodu 86.90.14 olarak karşımıza çıkıyor. Bu kod, “tıp doktorları dışında yetkili kişilerce sağlanan akıl sağlığı hizmetleri” başlığı altında yer alıyor ve psikolog, psikoterapist, psikanalist ve psikolojik danışmanlar tarafından sağlanan hastane dışı hizmetleri kapsıyor. İstanbul Ticaret Odası’nın NACE kodu listesinde de 86.90.14 bu kapsamla tanımlanmış durumda.
Burada önemli bir ayrıntı var: NACE kodu, tek başına bir kişinin mesleki yetkisini belirleyen belge değildir. Faaliyetin doğru sınıflandırılması ile mesleği icra etmeye ilişkin eğitim, unvan, mevzuat ve diğer yasal koşullar birbirinden farklı konulardır. Dolayısıyla işletme kuruluşunda 86.90.14 kodunun kullanılması, “bu kodu seçen herkes psikolojik danışmanlık yapabilir” şeklinde yorumlanmamalıdır.
Peki bu teknik bilginin toplumsal cinsiyet, sınıf ve ırk gibi konularla ne ilgisi var?
Aslında oldukça fazla.
NACE Kodu Bir Etiket Gibi Görünse de Arkasında İnsanların Hayatları Var
Ruh sağlığı hizmetlerini yalnızca bireyin kişisel problemi olarak ele almak kolaydır. “Kaygısı var, terapi alsın”, “depresyondaysa psikoloğa gitsin”, “stresini yönetmeyi öğrensin” dediğimizde meselenin önemli bir kısmını kaçırabiliriz.
Dünya Sağlık Örgütü, ruh sağlığının insanların doğduğu, büyüdüğü, eğitim aldığı, çalıştığı, yaşadığı ve yaşlandığı sosyal ve ekonomik koşullardan güçlü biçimde etkilendiğini vurguluyor. Gelir, eğitim, barınma, çalışma koşulları, sosyal koruma ve toplumsal güç dağılımındaki eşitsizlikler ruh sağlığı üzerinde doğrudan veya dolaylı sonuçlar yaratabiliyor.
Örneğin düşük gelirli bir kişinin yaşadığı kaygıyı yalnızca “olumsuz düşünceleri” üzerinden değerlendirmek ne kadar yeterlidir?
Kirasını ödemekte zorlanan, güvencesiz çalışan, işini kaybetme korkusu yaşayan, çocuğunun bakım masraflarını karşılayamayan bir insanın sürekli kaygılı olması yalnızca bireysel bir bilişsel problem olmayabilir. Elbette psikolojik süreçler önemlidir; ancak kişinin içinde bulunduğu ekonomik yapı da dikkate alınmalıdır.
Bu nedenle psikolojik danışmanlık hizmetinin NACE kodu teknik olarak 86.90.14 olabilir; fakat danışmanlık pratiğinin kendisi toplumdan bağımsız değildir.
Kadınların Deneyimini “Kişisel Hassasiyet” Diye Küçümsememek
Kadınların ruh sağlığı deneyimleri konuşulurken dikkat edilmesi gereken en önemli noktalardan biri, kadınları tek bir deneyim grubuna indirgememektir.
Her kadın aynı toplumsal baskıyı yaşamaz. Ekonomik gücü yüksek bir kadının deneyimiyle düşük gelirli, göçmen, engelli, kırsal bölgede yaşayan veya bakım emeği yükü ağır olan bir kadının deneyimi birbirinden oldukça farklı olabilir.
Toplumsal cinsiyet normları kadınların hayatını farklı biçimlerde etkileyebilir. Ev içi bakım sorumluluğunun daha çok kadınlara yüklenmesi, iş yaşamında ayrımcılık, ekonomik bağımlılık, toplumsal şiddet, beden algısı baskısı veya “iyi anne”, “iyi eş”, “fedakâr kadın” gibi roller kişinin ruhsal yükünü artırabilir.
Dünya Sağlık Örgütü de toplumsal cinsiyetin sağlık üzerinde etkili olduğunu ve cinsiyet eşitsizliğinin etnik köken, sosyoekonomik durum, engellilik, yaş, göçmenlik ve başka faktörlerle kesişebildiğini belirtiyor. Bu kesişim “intersectionality” yani kesişimsellik kavramıyla açıklanıyor.
Bu nedenle bir kadın danışanın “çok yoruldum” demesi üzerine yalnızca zaman yönetimi önerileri sunmak yeterli olmayabilir.
Belki sorun, aynı anda hem ücretli çalışıp hem çocuk bakımını üstlenmesi, yaşlı bir aile üyesine bakması ve ev işlerinin büyük bölümünü yürütmesidir.
Belki işyerinde cinsiyeti nedeniyle terfi alamıyordur.
Belki ekonomik olarak eşine bağımlıdır ve bu nedenle ilişkide yaşadığı sorunlara rağmen ayrılmayı göze alamıyordur.
Belki de tüm bunların üzerine bir de “güçlü kadın olmalıyım” baskısı taşıyordur.
Burada empati, kişinin yaşadığını yalnızca “duygusal bir mesele” olarak değil, sosyal bağlamı içinde anlamaya çalışmayı gerektirir.
Erkeklerin Ruh Sağlığında “Çözüm Bulmalıyım” Baskısı
Erkeklerin deneyimlerini konuşurken de aynı dikkat gerekiyor. “Erkekler duygularını paylaşmaz” veya “erkekler çözüm odaklıdır” gibi genellemeler açıklayıcı olmaktan çok sınırlayıcı olabilir.
Bazı erkekler gerçekten de yardım ararken doğrudan çözüm talep edebilir. “Ne yapmam gerekiyor?”, “Bunu nasıl düzeltebilirim?” veya “Bana bir yol haritası verin” demeleri mümkündür. Fakat bunun nedenini yalnızca kişilik özellikleriyle açıklamak doğru olmayabilir.
Toplumun erkeklerden beklediği güç, dayanıklılık, ekonomik başarı ve kontrol sahibi olma rolleri, yardım istemeyi zorlaştırabilir. “Güçlü erkek yardım istemez” mesajı çocukluktan itibaren öğrenildiğinde kişi psikolojik destek aramayı başarısızlık gibi görebilir.
Dünya Sağlık Örgütü de erkeklerin sağlık deneyimlerinde toplumsal cinsiyet normlarının, gelir düzeyinin, eğitim durumunun ve etnik veya göçmen statüsünün birlikte etkili olabileceğine dikkat çekiyor.
Dolayısıyla bazı erkek danışanların çözüm odaklı yaklaşımını küçümsemek yerine bu yaklaşımı danışmanlık sürecine dahil etmek daha anlamlı olabilir.
“Ne yapmalıyım?” sorusunun arkasında bazen “Kontrolü tekrar nasıl hissedebilirim?” ihtiyacı bulunabilir.
Bu noktada çözüm odaklı yaklaşım ile duygusal farkındalık birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir.
Sınıf Farkı Terapi Odasına Nasıl Giriyor?
Psikolojik danışmanlık hizmetlerinin en önemli tartışmalarından biri de ekonomik erişimdir.
Bir danışanın haftada bir terapiye düzenli biçimde devam edebilmesi, yalnızca terapi istemesine bağlı değildir. Seans ücretleri, ulaşım masrafı, çalışma saatleri, çocuk bakımı, izin alma imkânı ve sağlık sistemindeki hizmetlere erişim gibi unsurlar da belirleyicidir.
Amerikan Psikoloji Derneği sosyoekonomik statüyü yalnızca gelirle sınırlamıyor; eğitim, mesleki statü, yaşam kalitesi ve toplumun sunduğu fırsatlarla birlikte ele alıyor ve sosyoekonomik durumun çok sayıda psikolojik sonuçla ilişkili olduğunu belirtiyor.
Bu nedenle “Terapiye neden gelmedi?” sorusu bazen yanlış sorudur.
Doğru soru “Bu kişinin terapiye düzenli devam edebilmesinin önündeki ekonomik ve sosyal engeller neler?” olabilir.
Araştırmalar da makro düzeydeki sosyal politikaların ruh sağlığı eşitsizlikleriyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Sistematik bir incelemede daha kapsayıcı sosyal refah politikalarının özellikle kadınlarda daha iyi ruh sağlığı sonuçları ve daha düşük toplumsal cinsiyet eşitsizlikleriyle ilişkili olduğu; kemer sıkma politikalarının ise ruh sağlığını kötüleştirebildiği ve eşitsizlikleri artırabildiği bildirildi.
Bu bize önemli bir şey söylüyor: Bazen danışanın psikolojik sıkıntısını azaltmak için yalnızca bireyin düşüncelerine değil, içinde yaşadığı koşullara da bakmak gerekiyor.